اختلاس چیست و چه کسی مختلس است؟

اقتصاد برتر

اختلاس، واژه‎ای آشنا به گوش مردم، غیر از معنی حقوقی متداول آن است. عموم مردم هرگونه استفاده غیر مشروع از اموال شرکت‌ها و دولتی را اختلاس می‌دانند.

تهران – اقتصاد برتر – ۱۱ آبان ۹۸

به راستی معنی اختلاس چیست و چه کسی مختلس است؟ اختلاس در لغت نامه‌ها به معنی برداشتن چیزی از روی چیز دیگری تعریف شده است. در کتب فقهی اختلاس به ربودن مال دیگری در حال غفلت اطلاق می‎شود، کنوانسیون مقابله با فساد در ماده ۱۷ استفاده غیر مجاز از مال متعلق به غیر که به موجب موقعیت شغلی در اختیار فرد است را اختلاس می‌داند.

دیدگاه قانون‏گذار ایران به جرم اختلاس در ماده ۵ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا و اختلاس و کلاهبرداری بیان شده است و شرایط تحقق آن تشریح شده است. به موجب این ماده جهت تحقق جرم اختلاس شرایطی لازم است که جمع این مواد موجب تشکیل جرم اختلاس می‏شود و عمل را مشمول مجازات‌ اختلاس می‌نماید.

اولین شرط جهت تحقق این جرم عبارت است از اینکه مرتکب بزه باید از کارمندان و کارکنان رسمی، قراردادی و یا پیمانی یکی از موسسات یا ادارات دولتی، شهرداری‎ها، شرکت‌های دولتی، شوراها، شرکت‌های وابسته به دولت یا دیوان محاسبات باشد؛ همچنین کارکنان و کارمندان موسساتی که به کمک مستمر دولت اداره می‌شوند و دارندگان پایه‌های قضایی و مأمورین به خدمات عمومی نیز مشمول ماده می‏گردند. از متن ماده چنین استنباط می‏گردد که کارمندان و کارکنان شرکت‌های خصوصی و افراد عادی که بنا به دلایلی اموال عمومی و دولتی را در اختیار دارند از حکم ماده مستثنی شده‎اند.

دومین شرط این است که مال موضوع جرم باید جزو اموال عمومی ویا دولتی باشد یا جزو اموال اشخاص حقیقی و حقوقی که بنا به دلایلی در اختیار دولت و یا ارگان‎های فوق است. در تعریف اموال دولتی باید گفت اموالی است که طبق ردیف بودجه جهت استفاده در اختیار سازمان‌ها قرار گرفته و یا خریداری شده است. اموالی که طبق مقررات تصاحب یا تملک شده نیز جزو اموال دولتی محسوب می‏گردند. این اموال می‌توانند به صورت مادی یا حقوقی باشند مانند میز و صندلی که به صورت مادی قابل مشاهده است یا حساب‎های بانکی، چک، سفته، دیون، که به صورت حقوقی هستند و در حساب‎های موسسات و ارگان‎ها ثبت و ضبط شده و باید درج گردند. مالکیت معنوی مانند مالکیت لوگو، طرح، نام تجاری و…. مشمول این ماده نمی‎باشد.

سومین شرط تحقق بزه اختلاس، سپردن مال بر حسب وظیفه به فرد است بنابراین اگر در غیر حیطه وظایف تعریف شده برای کارکنان دولت، وی مالی را که متعلق به دولت یا دیگران است تصاحب نماید و یا در اختیار بگیرد وی را نمی‎توان مختلس نامید بلکه تحت عنوان مجرمانه دیگر قابل تعقیب است.

چهارمین شرط تحقق اختلاس به نحوه تصاحب یا برداشت مال تعلق دارد، فرد باید اموال دولتی که بر حسب وظیفه به وی سپرده شده را به نفع خود یا دیگری به نحوی که بتوان بر آن تصرف مالکانه خطاب کرد به مصرف برساند. یعنی فرد باید رفتاری همانند مالک یا صاحب مال داشته باشد.

پنجمین شرط عامدانه و عالمانه بودن رفتار است به نحوی که فرد شاغل در قوای سه گانه آگاه باشد که مالی را که متعلق به دولت یا دیگران است و در اختیار وی قرار گرفته است با علم به غیر مشروع بودن عمل به نفع خود یا دیگری تصرف نماید.

بعد از آشنایی با جرم اختلاس و شرایطی که همگی باهم باید موجود باشند تا موجبات تحقق بزه را فراهم آورند، نوبت به مجازات‌های فرد مختلس می‌رسد. قانون فوق الذکر برای مختلسان سه نوع مجازات در نظر گرفته است که با توجه به میزان مال و تعداد دفعات و همچنین گستردگی ضرر جرم و تعداد مجرمان متفاوت است. مجازات اختلاس ساده علاوه بر رد مال به دولت، حبس و جزای نقدی تا دو برابر مبلغ اختلاسی، انفصال دائم یا موقت از خدمات دولتی را نیز شامل می‎شود.

* حسن فرزین تبار – حقوقدان

پاسخ دادن