رفتار مالی مردم به روایت کارت بانکی

اقتصادبرتر

یکی از وظایف اصلی بانک های مرکزی در جهان ایجاد ابزارهایی برای تسهیل مراودات تجاری است. کارت‌ اعتباری از ابزار های قدرتمند پولی است که در اقتصاد ها نقش مهمی را ایفا می کند.

تهران – اقتصاد برتر – 14 مرداد 98

به گزارش #اقتصادبرتر، در ایران طی سال های اخیر زیر ساخت های فنی مناسبی برای استفاده از کارت های اعتباری فراهم شده است. کارت های اعتباری گرچه در حال حاضر بخاطر شرایط اقتصادی و تامین امنیت پولی در کشور سقف و محدوده استفاده دارد اما این ظرفیت را دارد که در سه سطح متفاوت تا سقف های بالا مورد استفاده قرار بگیرد. از ویژگی کارت های اعتباری عدم افزایش نقدینگی و تورم در جامعه است و کارت اعتباری این ظرفیت را دارد که سرعت گردش پول و معاملات را تسهیل کرده و به رونق اقتصاد کشور کمک کند.

 * واقعیت هایی از زبان دستگاه پوز

این روزها برای اثبات افزایش قیمت ‌ها لازم نیست منتظر اعلام نرخ تورم باشیم؛ کارت ‌خوان ‌های فروشگاهی و مقایسه مبلغ تراکنش‌ها نشان‌ می‌دهد بهای ارزان‌ ترین کالا و خدمات طی یک سال گذشته بیشتر از ۱۷ درصد بیشتر شده است.

پوزها و کارت های اعتباری از ابزارهای پرداخت الکترونیک هستند که طی سال‌های اخیر با رشد چشمگیری از نظر تعداد و سطح پوشش و سرانه مواجه بوده‌اند تا جایی که امروز کمتر تبادل مالی خصوصاً در دامنه ارزشی غیر کلان را می‌توان سراغ گرفت که این ابزارها در آن نقشی نداشته باشند از پرداخت کرایه تاکسی گرفته تا خرید ۵۰ میلیون تومانی.

گسترش استفاده از این ابزارها گذشته از معایب و محاسنی که به لحاظ ساختار حاکم بر اقتصاد ایران دارد، ابزار و روش پرداخت الکترونیک را به یکی از اهرم ‌های اعمال سیاست ‌های بانک مرکزی تبدیل کرده است. کافی است به تصمیمات و تأکیدات همتی درباره پوزها و کارت های اعتباری داشته باشیم تا حساسیت رئیس‌کل بانک مرکزی را نسبت به ابزارهای پرداخت روشن‌تر درک کنیم؛ حساسیتی که وقتی از یک بانکدار کلاسیک سر می‌زند قطعاً نشانه درکی است که او از تأثیر این ابزارها بر شاخص‌ های کلان پولی کشور دارد و الا ایجاد محدودیت در مبلغ تراکنش هر کارت یا حساب و تأکید بر مسدود سازی کارت ‌خوان‌های برون ‌مرزی، مقولاتی نبودند که در بحبوحه مشکلات ارزی، جایی در اولویت‌ های رئیس‌کل بانک مرکزی داشته باشد چنانکه سخت‌گیری نسبت به تخلفات آشکار و پنهان بانک‌ ها از نرخ ‌های مصوب شورای پول و اعتبار برای سپرده‌ها در حال حاضر در دستور کار نهاد ناظر نیست!

فراگیری ابزارها و روش‌های پرداخت الکترونیک علاوه بر اثراتی که در شاخص‌های کلان پولی دارند، این ابزارها را به منبعی برای رصد تغییرات رفتاری جامعه در حوزه عادات خرید و مصرف یا افت‌ و خیز توانمندی‌های مردم در خرید کالا و خدمات تبدیل کرده است. به‌عنوان ‌مثال اکنون با کنار هم قرار دادن آمار تراکنش‌های کارتی برروی ابزارهای پرداخت مختلف مانند کارت‌ خوان یا درگاه ‌های پرداخت اینترنتی به‌ راحتی و دقیق می‌توان گفت چه گروه کالایی و خدماتی سهم بیشتری در سبد خرید مردم ‌دارند یا قدرت خرید جامعه در کدام سطوح قیمتی تغییر کرده است.

به‌عنوان نمونه سراغ یکی از این تحلیل‌ها می‌رویم؛ مثلاً تغییر سطح قیمت‌ در مورد گروه کالا و خدماتی که مردم بیشتر استفاده می‌کنند. برای اطلاع از این تغییر نیازی نیست منتظر گزارش مرکز آمار از تورم باشیم حتی نیازی به دسترسی اطلاعات خاص بانک مرکزی هم نیست بلکه بررسی مقایسه‌ای برخی آمار ارائه ‌شده از تعداد تراکنش‌ ها به‌روشنی نشان ‌می‌دهد در سال گذشته در سبد خرید مردم چه تغییراتی ایجاد شده است. در گزارش ماهانه شاپرک از عملکرد شبکه پرداخت، جدولی هم به مقایسه تغییرات متوسط مبلغی در هر دهک تراکنشی اختصاص دارد.

بنابر توضیحات شاپرک در این قسمت از گزارش، ابتدا تراکنش‌ های انجام ‌شده در هرماه بر اساس مبلغ هر تراکنش مرتب‌ سازی و بر اساس تعداد تراکنش دهک‌ بندی شده است.  از کمترین تا بیشترین مبلغ به ده دهک مساوی تقسیم‌ شده است. به‌ این‌ ترتیب تعداد تراکنش در دهک‌ ها با یکدیگر برابر بوده ما با ده دهک مواجه هستیم که از نظر تعداد تراکنش همگی مساوی هستند و با حرکت از دهک اول به سمت دهک دهم شاهد افزایش متوسط مبلغ هر تراکنش هستیم.

مقایسه مبلغ متوسط تراکنش‌ های دهک اول و دهم و همچنین تغییرات متوسط مبلغ تراکنش‌ های هر دهک در دو مقطع زمانی مثلاً خرداد ۹۸ با خرداد ۹۷ می‌توان فهمید، تراکنش‌ های با مبلغ بالاتر یا اصطلاحاً تراکنش‌های کالا و خدمات گرانتر چقدر از تراکنش‌ های کالاها و خدمات ارزانتر، بیشتر بوده‌اند. این هم مشخص می‌شود که مردم در هر دسته از تراکنش‌ ها در خرداد ۹۸ چقدر بیشتر از خرداد ۹۷ پول داده‌اند.

متوسط مبلغ هر تراکنش دهک اول (دهکی که تراکنش‌ها در آن دارای کمترین ارزش مبلغی هستند) در خرداد ۹۷ حدود ۱۳۰۰ تومان بوده ولی همین مبلغ در خرداد ۹۸ به حدود ۱۵۰۰ تومان افزایش پیداکرده است؛ یعنی ۱۷ درصد افزایش. معنی این جمله به زبان ساده‌ این است که مردم برای خرید کالاها و خدماتی که خرداد سال قبل حدود ۱۳۰۰ تومان قیمت داشته در خرداد امسال ۱۷ درصد بیشتر پول داده‌اند. به ‌راحتی می‌توان حدس زد کدام کالا و خدمات در این محدوده قیمتی هستند؟ نان، آب ‌معدنی کوچک و…

 دهک دهم تراکنش‌ ها را که ملاحظه می کنیم ؛ می بینیم که این دهک در واقع تراکنش‌ هایی هستند که بالاترین مبلغ را داشته‌اند یعنی بطور متوسط حدود یک‌ میلیون تومان به ازای هر تراکش. متوسط مبلغ تراکنش‌ ها در این دهک در خرداد سال ۹۷ حدود یک ‌میلیون و ۶۳ هزار تومان بوده ولی در خرداد سال ۹۸ حدود ۸ درصد کمتر شده و به ۹۷۰ هزار تومان رسیده است.

معنی این کاهش این است که مردم ناگزیر شدند بودجه محدود خود را به ‌جای خرید کالا و خدمات با حدود قیمت یک‌ میلیون تومان برای خرید کالاها و خدماتی که قبلاً حدود قیمت ۱۳۰۰ تومان داشتند، صرف کنند. به ‌عبارت‌دیگر کاهش متوسط مبلغ هر تراکنش در این دهک می‌تواند به دو علت باشد؛ نخست کاهش مجموع مبلغ تراکنش‌ها یا افزایش تعداد تراکنش‌ها در این دهک. با توجه به شرایط اقتصادی کشور و روند رو به رشد تعداد تراکنش‌ ها، فرض اول منطقی‌تر به نظر می‌رسد و می‌توان نتیجه گرفت منابع کمتری از بودجه هر خانوار صرف تهیه کالا و خدمات در این دهک شده است.

 * هزینه استفاده از کارت خوان ها

در کنار مزایای خوبی که استفاده از کارت خوان ها دارد، این ابزار هزینه های فوق العاده ای هم بر شبکه بانکی تحمیل می کند. بعنوان مثال توسعه نامتوازن ابزارهای الکترونیک هزینه ای ۱۳ هزار میلیارد تومانی را به شبکه بانکی تحمیل کرده است. رضا جمالی، کارشناس بانکی و ابزارهای پرداخت با اعلام این مطلب می گوید، توسعه ابزارهای الکترونیک با افراطی شدید همراه بوده و از این رو تحت تاثیر استفاده فراگیر از این ابزار ۱۳ هزار میلیارد تومان کارمزد پرداخت ‌های خرد در شبکه بانکی را به اقتصاد و بانکداری تحمیل کرده‌ است.

بگفته وی ۸۰ درصد پرداخت الکترونیک ما به مبالغ کمتر از ۲۵ هزارتومان اختصاص دارد که می تواند با هزینه کمتر از یک صد میلیارد تومان با سکه و اسکناس صورت گیرد و  حتی آستانه سودی برای بانک مرکزی داشته باشد. نزدیک به ۹۳ درصد پرداخت‌ های الکترونیک کمتر از صد هزار تومان است.

صد البته این هزینه را نظام بانکداری متحمل می شود که نتیجه آن افزایش شدید قیمت تمام شده پول است و این وسط بانک مرکزی بیش از دو هزار میلیارد تومان درآمد برای شرکت ‌های تابعه خود ایجاد کرده است. همه این هزینه‌ ها در نهایت با کاهش ارزش پول و نرخ بهره به مردم تحمیل می‌شود و به نوعی شاخص که بین همه مشاع است مورد سوء استفاده بانک مرکزی قرار گرفته در حالی که بانک مرکزی باید از نرخ بهره و هزینه تمام شده پول صیانت کند.

پاسخ دادن