مالیات کربن چیست و به چه دردی می‌خورد؟

مالیات کربن چیست و به چه دردی می‌خورد؟
اقتصادبرتر

e-rse.net نوشت: مالیات کربن یک مالیات دولتی مستقیم است که متناسب با مقدار تولید دی اکسید کربن در صنایع و تولیدات و یا استفاده از منابع، سرمایه‌ها یا برخی خدمات اعمال می‌شود.

تهران – اقتصادبرتر – ۲۷ مهر ۹۸

اصل مالیات بر کربن ساده است: هر چه یک محصول گاز گلخانه‌ای بیشتر (یا معادل دی اکسید کربن) تولید کند، بیشتر مشمول مالیات می‌شود. در واقع در این جا صحبت از اجرای مستقیم اصل «آلوده کننده- پرداخت‌کننده» مطرح است. یکی از اصلی‌ترین نمونه‌های مالیات کربن، مالیات کربن بر انواع سوخت به ویژه سوخت‌های فسیلی یا ترکیبات کربن است که از سال ۲۰۱۴ در فرانسه به اجرا گذاشته می‌شود.

طبق شرایطی که برای وصول مالیات کربن وجود دارد، می‌توان این مالیات را پیش از مصرف یا پس از مصرف انرژی‌های فسیلی پرداخت.

مالیات کربن از جمله مالیات‌هایی است که از آنها به عنوان مالیات پیگویی (برگرفته از نام اقتصاددان انگلیسی آرتور سسیل پیگو) یاد می‌شود و هدف آن ادغام هزینه‌های اجتماعی و زیست محیطی منفی ناشی از فعالیت‌های اقتصادی با قیمت محصولات و هزینه خدمات است.

هدف اولیه اعمال مالیات کربن در چارچوب تدابیری تعیین می‌شود که به منظور مبارزه با تغییرات اقلیمی از طریق کاهش انتشار گاز دی اکسید کربن که اصلی‌ترین و خطرناک‌ترین گاز گلخانه‌ای محسوب می‌شود، به اجرا گذاشته می‌شود. مالیات کربن با هدف تعیین جریمه مالی بر انتشار این گازها و مطابق با اصل «آلوده کننده- پرداخت کننده» اعمال می‌شود و انتظار می‌رود اجرای آن تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را به اتخاذ روش‌های بهتر و سالم‌تر در این زمینه ترغیب نماید.

تاریخچه مالیات کربن

در خصوص تاریخچه تعریف و اعمال مالیات کربن باید گفت چندین تاریخ در طرح‌ریزی این مالیات و اجرای آن از اهمیتی اساسی برخوردار هستند. در ابتدا پروتکل کیوتو مصوب سال ۱۹۹۷بود که برای اولین بار در قالب یک توافق‌نامه بین‌المللی اندیشه مالیات کربن را در رابطه با تاثیر مثبت بر محیط زیست مطرح کرد. پروتکل کیوتو ضرورت اعمال مالیات بر انتشار کربن را در سطح بین‌المللی مد نظر قرار داد و هدف از آن را ترغیب شرکت‌ها و شهروندان به استفاده از منابع جایگزینی دانست که با معیارهای زیست محیطی سازگارتر هستند. با این حال خیلی زود اندیشه مالیات کربن انتقادات و اعتراضاتی را برانگیخت و برخی شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان اعلام کردند ممکن است این تدبیر به کاهش قدرت خرید افراد و افزایش قیمت محصولات منجر شود. بنابراین صاحبان صنایع سازوکار دیگری را تحت عنوان بازار کربن پیشنهاد کردند که به شرکت‌ها این امکان را می‌دهد بین یکدیگر به تبادل سهیمه‌های کربن خود بپردازند تا مجبور نباشند مالیات بیشتری پرداخت کنند. این سازوکار نیز که منتقدان خاص خود را داشت در ادامه جای خود را به سازوکارهای سوداگرانه مختلفی داد.

سال ۲۰۱۵ در پی رایزنی‌های «گروه کارشناسی بیندولتی تغییرات آب و هوایی» GIEC و همچنین «کنفرانس بین المللی آب و هوا» COP21 در پاریس، بار دیگر در بحث مبارزه با گرمایش زمین، مالیات کربن به عنوان یک ضرورت انکار ناپذیر مطرح شد.

با این حال همه کشورهای امضاکننده توافق‌نامه بین‌المللی آب و هوا که تعهد کرده بودند برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تدابیر مقتضی اتخاذ کنند، می‌توانند به خواست و اختیار خود آن را به اجرا گذارند. به عنوان مثال این مالیات در انگلیس فقط برای صنعت و تجارت به اجرا گذاشته می‌شود در حالی در دانمارک افراد، شرکت‌ها و دولت را نیز شامل می‌شود.

در فرانسه اصل مالیات بر کربن برای اولین بار در سال ۲۰۰۰، در زمان دولت لیونل ژوسپن، به عنوان یک پروژه سیاسی مطرح شد. دولت ژوسپن در آن زمان افزایش تدریجی مالیات بر فعالیت‌های آلاینده را پیشنهاد کرد. اما این طرح مورد موافقت قرار نگرفت و هفت سال دیگر طول کشید تا اصل مالیات کربن سرانجام در سال ۲۰۰۷ به تصویب برسد. این قانون که تحت عنوان «مشارکت آب‌وهوا-انرژی» تصویب شد از سال ۲۰۱۴ توسط دولت ژان مارک-ارو Jean-Marc Ayrault به اجرا گذاشته شد.

اصل مالیات بر کربن در فرانسه ساده است: این مالیات بر مصرف انرژی‌های فسیلی (محصولات نفتی، گاز طبیعی و زغال سنگ) اعمال می‌شود و مطابق با اصل «آلوده کننده- پرداخت کننده» بر همه فعالیت‌هایی که از طریق مصرف انرژی‌های فسیلی، گازهای گلخانه‌ای منتشر می‌کنند، به اجرا گذاشته می‌شود. در فرانسه مالیات بر سوخت‌های فسیلی این امکان را برای دولت فراهم می‌آورد تا پول‌هایی را که از این طریق از عموم جمع‌آوری کرده است، در جهت ارتقای خدمات عمومی و همچنین تامین هزینه بخشی از پروژه «گذار انرژی» ( جایگزین کردن انرژیهای پاک به جای انرژیهای فسیلی آلاینده) سرمایه گذاری کند.

بیشتر بخوانید: اینفوگراف- اثرات مالیات کربن بر قیمت انرژی

اهداف، محاسن و معایب مالیات کربن

اما مالیات کربن محاسن و معایبی نیز دارد. با این که از مالیات کربن به عنوان یک ابزار کارآمد برای جهت دادن به سیاست‌های مبارزه با تغییرات آب و هوایی یاد می‌شود، گاهی با انتقاداتی نیز مواجه می‌شود.

در این جستار به برخی امتیازات مالیات کربن و همچنین برخی انتقادات که بر این تدبیر وارد است، اشاره می‌کنیم.

مالیات کربن دو هدف اصلی را دنبال می‌کند. مالیات کربن پیش از هر چیز یک ابزار مالیاتی ترغیب کننده است که با استفاده از آن می‌توان رفتارهای اقتصادی را هدایت کرد.

به لحاظ نظری، اندیشه مالیات کربن ساده است: قیمت و هزینه فعالیت‌های آلاینده آب و هوا (از جمله مصرف سوختهای فسیلی) افزایش می‌یابد تا این گونه فعالیت‌ها تا حد ممکن کاهش یابد.

«موسسه ملی آمار و مطالعات اقتصادی فرانسه» INSEE اعلام کرده است هر بار که قیمت سوخت ده درصد افزایش می‌یابد، مصرف سوخت خانگی در کوتاه مدت ۳/۵ درصد و سپس در درازمدت ۷ درصد کاهش می‌یابد. بنابراین باید گفت مالیات بر کربن اهرمی موثر برای جلوگیری از رفتارها و فعالیت‌های آلاینده است.

هدف دوم مالیات بر کربن کمک به تامین بودجه است. با اعمال مالیات بر فعالیت‌های آلاینده، می‌توان از عواید مالی آن بخشی از هزینه‌های خدمات عمومی را تامین کرد. از دیدگاه حسابداری این امری منطقی است: در واقع فعالیت‌هایی که برای محیط زیست و آب و هوا آلاینده هستند برای جامعه گران‌تر تمام می‌شود بنابراین منطقی است افراد یا شرکت‌هایی که این اقدامات را انجام می‌دهند پول بیشتری به دولت پرداخت کنند. به عنوان مثال تردد خودروهایی که سوخت آنها انرژی‌های فسیلی است پیامدهایی برای محیط زیست دارند (آلایندگی هوا، آلودگی صوتی، انتشار دی اکسید کربن) که دولت را مجبور میکند برای ارائه خدمات بهداشت و درمان ، پاکسازی و نظافت ساختمانها و همچنین مبارزه با گرمایش زمین، منابع مالی بیشتری اختصاص دهد. با اعمال مالیات برای این گونه فعالیت‌ها، می‌توان دست کم بخشی از این هزینه‌های اضافی را تامین کرد. در این جا نیز اصل «آلوده‌کننده-پرداخت کننده» به اجرا گذاشته می‌شود.

از این روی باید گفت که مالیات بر کربن ابزار موثری است که ضرورت توسل به آن در مبارزه جهانی با تغییرات آب و هوایی امری انکار ناپذیر است. در عین حال این مالیات یکی از محدود اهرم‌هایی موثری است که دولت‌ها برای کنترل و مهار رفتارهای آلاینده در اختیار دارند. دقیقا به همین علت است که اصل مالیات کربن در توافق‌نامه بین‌المللی آب و هوایی پاریس COP21 نیز گنجانده شده است. بنابراین باید گفت مالیات کربن از جمله تدابیری است که فرانسه و دیگر کشورهای امضا کننده توافق‌نامه آب و هوایی پاریس تعهد کرده‌اند برای کاهش انتشار گاز دی اکسید کربن به اجرا گذارند.

با این حال مالیات کربن همواره با انتقادها و محدودیت‌هایی نیز مواجه است.

انتقادها از مالیات کربن

گاهی مالیات کربن به علت تاثیر منفی که بر قدرت خرید شهروندان می‌گذارد، با انتقادهایی روبرو است. در واقع، هدف از تعیین مالیات کربن محدود کردن میزان مصرف محصولات و کاهش فعالیت‌های آلاینده است. زمانی که مالیات بر کربن به اجرا گذاشته می‌شود، این تدبیر می تواند بر استطاعت مالی افراد در خرید محصولات آلاینده یا استفاده از خدمات آلوده‌کننده تاثیر منفی بگذارد. در عین حال باید گفت که این از اهداف اصلی مالیات بر کربن است همان‌گونه که هدف از افزایش مالیات بر دخانیات ترغیب مصرف‌کنندگان یا وادارکردن آنها به کاهش مصرف محصولات دخانی است.

با این حال این رویکرد گاهی با انتقادات افرادی مواجه می‌شود که معتقدند این گونه مالیات‌ها، دخالت و اعمال نفوذ دولت در حوزه آزادی‌های فردی است. بعضی بر این عقیده هستند که دولت حق ندارد به نام مسایل زیست محیطی برخی فعالیت‌ها را در جامعه محدود کند.

علاوه بر این گاهی اوقات عده‌ای از نحوه اجرا و شرایط مالیات بر کربن انتقاد می‌کنند و سوالاتی از این قبیل مطرح می‌کنند:

چه کسانی این مالیات را پرداخت می‌کنند؟

عواید حاصل از آن کجا می‌رود و در چه مسیری هزینه می‌شود؟

برخی بر این باور هستند که مصرف کنندگان نهایی (شهروندان) نباید مجبور شوند بابت کالاها یا خدماتی که مصرف می‌کنند (هر چند آنها ذینفع نهایی باشند) مجبور به پرداخت مالیات کربن باشند بلکه پرداخت این نوع مالیات باید بر عهده بازیگران و عوامل واسطه (شرکتها) گذاشته شود. مالیات کربن در بحث عدالت اجتماعی نیز همواره انتقاداتی را برانگیخته است: واقعیت این است که گر چه مالیات کربن تدبیری مترقی نیست، این تدبیر بر وضعیت خانواده‌های کم‌درآمد (یا آن دسته از بازیگران اقتصادی که سرمایه‌های کمتری دارند) نسبت به خانواده‌های با درآمد بالا (یا بازیگران اقتصادی که به لحاظ سرمایه دستشان کاملا باز است)، پیامدهای بزرگی دارد. برخی نیز بر این عقیده هستند که کل پول‌هایی که از محل مالیات کربن به دست می‌آید، باید در زمینه گذار انرژی و بهبود شرایط زیست محیطی هزینه گردد هر چند از این اعتبارات می‌توان در جهت تامین هزینه خدمات عمومی مختلف نیز استفاده کرد.

*ترجمه هفته

پاسخ دادن