موزه تفرجگاه است یا دانشگاه؟

اقتصادبرتر

موزه به عنوان محلی برای نگهداری و به نمایش در آوردن آثار و اشیایی که دارای ارزش تاریخی، علمی، فرهنگی و هنری اند، باید از شرایطی ویژه برخوردار باشد؛ شرایطی که در استانداردهای موزه داری امروز جهان رعایت می‌شود.

تهران – اقتصاد برتر – ۲۲ اردیبهشت ۹۸

به گزارش #اقتصادبرتر، امروزه در ایران مدیریت موزه به‌ صورت حرفه‌ای صورت نمی گیرد. بازدید اندک مردم و جهانگردان از موزه‌های ایران در قیاس با موزه‌های خارجی بویژه در کشورهای توسعه یافته، خود گواهی بر این مدعا است. این در حالی است که قدمت فرهنگی و ظرفیت‌های موجود در موزه‌های ایران تا اندازه ای است که می‌تواند در صورت مدیریت درست و ایجاد بسترهای لازم برای ورود گردشگران خارجی به داخل ایران، بازده مالی قابل توجهی ایجاد کرده و به اقتصاد موزه‌ها کمک شایانی رساند.

بازدید از موزه‌های سعدآباد و گلستان در ایام نوروز برای نگارنده این برداشت را به وجود آورد که حضور گردشگران خارجی در موزه‌های ایران در مقایسه با سال‌های گذشته کاهش یافته و تعداد بازدیدکنندگان خارجی از موزه ها، انگشت شمار شده است.

در کنار نبود بسترهای لازم برای جذب گردشگران خارجی که به برخی سیاست‌گذاری‌های کلان بازمی گردد، فقدان جذابیت در سبک موزه داری ایران یکی از کاستی‌ها است که بازدید از موزه‌های ایران را کم رونق ساخته است. به عبارتی دیدار از موزه‌های ایران هم برای بازدیدکنندگان داخلی و هم برای گردشگران خارجی به امری تکراری و فاقد هیجان می‌ماند.

موزه داری در ایران با متدهای قدیمی

نبود جذابیت موزه داری در ایران به دلیل پیروی از متدهای قدیمی است؛ معضلی که در آموزش‌های کلاسیک موزه داری نیز به چشم می‌خورد.

موزه داری تا سال ۱۳۹۲ تنها در مقطع کارشناسی در دانشگاه‌ها تدریس می‌شد و از این سال به بعد مقطع کارشناسی ارشد این رشته در معدود دانشگاه‌ها از جمله دانشگاه تهران تدریس می‌شود. این در حالی است که به تازگی در یکی از دانشگاه‌های معتبر کشور آلمان ۶۰ سالگی تاسیس مقطع دکتری رشته موزه داری را جشن گرفته اند.

امروزه موزه‌ها نه تنها جایی برای نمایش آثار مختلف بلکه محلی برای آموختن است؛ پارامتری که موزه‌های موجود در ایران متاسفانه از آن برخوردار نیستند و این وضعیت موزه‌های ایران را تنها به تفرجگاهی برای عموم تبدیل کرده است. برای رفع این کاستی‌ها بی شک باید به دنبال راهکارهایی بود که حوزه موزه داری در ایران را از جمود و انفعال برهاند و تحول و رونق جدیدی در این زمینه ایجاد کند.

پرورش افراد متخصص در حوزه موزه داری برای ورود موثر آنان به این عرصه یکی از راهکارهای مهم است که می‌تواند از طریق رایزنی با دانشگاه‌های معتبر خارجی جهت ارسال هیات‌ها یا افرادی برای تحصیلات تخصصی در این حوزه تحقق یابد.

انتخاب درست افراد برای مدیریت موزه‌ها از دیگر راه‌های نجات صنعت موزه داری در ایران است چرا که امروز بسیاری از مدیران موزه ها، تخصص و آشنایی روزآمد را با موزه و موزه داری ندارند و همین موضوع شرایط تحول را سخت تر می‌کند.

ایران در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ با بهره گیری از متدهای روز دنیا موفقیت‌های مهمی در حوزه موزه داری داشت. با گذشت چند دهه اما، امروز موزه داری در ایران نه متد می‌شناسد نه راه و روشی دارد که بتوان نام موزه داری بر آن نهاد.

موزه‌های امروز ایران همچنان که اشاره شد صرفا تفرجگاه‌هایی هستند برای سرگرمی و گذران وقت و هیچگونه اقدام حرفه ای و تخصصی در آنها صورت نمی گیرد. این در حالی است که کشورهایی چون ترکیه که در سال‌های دور هیچ تجربه و اسم و رسمی در حوزه موزه داری نداشتند و امروزه به استفاده از تجربیات کشورهای موفق در این حوزه و آموزش و تربیت کارشناسان حرفه ای به موفقیت چشمگیری در این زمینه دست یافته اند.

امید است با بهره گیری درست از فرصت‌های فرهنگی ایران، آموزش افراد متخصص و بکارگیری آنان در مدیریت موزه ها، در آینده ای نه چندان دور، شاهد پیشرفت و ترقی ایران در حوزه موزه داری باشیم. در همین حال، رفع کاستی‌های موجود در این عرصه می‌تواند به بهتر شناسانده شدن موزه‌های ایران در سطح جهان و آشنایی بیشتر دیگر فرهنگ‌ها با فرهنگ غنی و ارزشمند ایران یاری رساند و همزمان گردش مالی مطلوبی برای حوزه فرهنگ به ارمغان آورد.

موزه داری در ایران

موزه فضای باز: با ایجاد این نوع موزه‌ها می‌توان به معرفی یافته‌ها و داده‌های مهم باستان شناسی کمک بزرگی نمود. زمانی که کاوش علمی باستان شناسی منجر به نتایج مطلوب و کشف آثار ارزشمند غیر منقول می‌شود و قابل انتقال به موزه‌ها نیست، با فراهم آوردن شرایط و امکانات لازم، مکان مورد نظر را جهت بازدید عموم مهیا می‌نمایند. این امر در اصطلاح به موزه فضای باز مشهور است.

از جمله این موزه‌ها می‌توان به تخت جمشید در شیراز و محوطه تاریخی هگمتانه در همدان اشاره نمود. این موزه‌ها در دیگر کشورها مانند چین، یونان و برخی از کشورهای اروپایی نیز معمول است. در استان خراسان محوطه تاریخی ” بندیان” در گز که دارای گچ بری‌های بسیار زیبایی از دوره ساسانیان است و همچنین محوطه تاریخی ” شادیاخ” نیشابور می‌توانند مکان مناسبی برای این امر باشند.

موزه‌های مردم شناسی:فرهنگ، آداب و رسوم، اعتقادات، پوشاک و سنن اجتماعی حاکم بر جامعه را نشان می‌دهند. موزه مردم شناسی تهران و حمام گنجعلی خان کرمان از این نوع هستند.

کاخ موزه ها: بنا یا اثر تاریخی هستند که از گذشتگان به دست ما رسیده و بیانگر وضعیت و نحوه زندگی صاحبان آن است. ممکن است در این بنا اشیای تاریخی و نیز آثار هنری از جمله نقاشی روی دیوار، کچ کاری و… وجود داشته باشد. کاخ موزه‌ها معمولاً در مراکز حکومتی به وجود می‌آیند. هدف از تأسیس این موزه‌ها به نمایش گذاشتن اثر و بنای تاریخی و نیز عبرت آموزی است. مجموعه کاخ‌های سعدآبادتهران و باغ ملک آباد مشهد از این نوع موزه‌ها هستند.

موزه‌های هنری: انواع هنرهای تجسمی وتزیینی که از زیبایی شناسی بالایی بر خوردارند را به نمایش درمی آوردند و معمولأ بازدید کنندگان زیادی نیز دارند. موزه هنرهای زیبا در تهران و موزه هنرهای تزیینی در اصفهان از این نوع هستند.

موزه علوم و تاریخ طبیعی: تجربه‌های علمی بر اساس شواهد و وسایل تاریخی طبیعی را که در بر گیرنده گونه‌های مختلف گیاهی بویژه جانوان است را به نمایش می‌گذارند. موزه تاریخ طبیعی اصفهان و موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد از این نوع هستند.

موزه‌های محلی یا منطقه ای :بیانگر و نمودار فرهنگ یک منطقه و یا یک محله خاص هستند و صرفأ آثار و اشیای تاریخی همان منطقه را به نمایش می‌گذارند.موزه شوش، تخت جمشید و موزه توس در خراسان از این نوع هستند.

موزه‌های سیار:برای پیشبرد سریع اهداف فرهنگی و به دلیل عدم امکانات موجود در مناطق و شهرهای محروم شکل می‌گیرند. این موزه‌ها فرهنگ‌های گوناگون را در مکان‌های مختلف در معرض دید عموم می‌گذارند. اگر به این نوع موزه‌ها توجه کافی شود، بسیار تأثیر گذار خواهند بود.

پارک موزه ها: به دلیل داشتن ابعاد گوناگون علمی و فرهنگی و جاذبه‌های تفریحی و آموزشی از اهمیت زیاد برخوردارند، چرا که مسائل زیستی و طبیعی را از نزدیک برای مردم به نمایش می‌گذارند.ویژگی مهم این موزه‌ها این است که عموم مردم می‌توانند از دیدن آنها بهره مند شوند. در ایران ایجاد پارک موزه سابقه ندارد ولی در کشورهایی مانند چین و کره شمالی مرسوم است.

مکان‌های فرهنگی، ملی و تاریخی چون آرامگاه فردوسی در مشهد، آرامگاه عطار و خیام در نیشابور می‌توانند مکان مناسبی برای این منظور باشند.

موزه‌های نظامی:روند تاریخی انواع سلاح‌های نظامی و جنگی را در معرض دید همگان قرار می‌دهند. این نوع اشیا شامل لباس‌های نظامی رزمی، اسلحه و دیگر وسایل رزمی هستند.

موزه‌های اندیشمندان (خانه هنرمندان): برای ارج نهادن به هنرمندان، نویسندگان، مخترعان و مفاخر جامعه، معمولأ پس از درگذشتشان در خانه شخصیشان پدید می‌آید و در بر گیرنده وسایل شخصی، وسایل کار و آثار ایشان است.

این موزه‌ها بیشتر در کشورهای اروپایی مرسوم است.خانه شکسپیر نویسنده مشهور انگلیسی و ادیسون مخترع برق در آمریکا از این نوع است. در ایران هم خانه بزرگ مرد موسیقی “استاد ابوالحسن صبا” تبدیل به موزه شده و در برگیرنده تابلوهای نقاشی، تألیفات و اموال شخصی وی است.

پاسخ دادن