کلاف سردرگرم دستفروشان تهران

باور کارشناسان بر این است که طرح ساماندهی دست فروشان ممکن است از نظر ایجاد درآمد برای شهرداری تا حدودی موفق باشد اما حل ریشه ای مسائل و مشکلات مرتبط با این پدیده نیازمند اتخاذ راه کارهای جدی تری است.

تهران – اقتصاد برتر – ۱۸ اسفند ۹۷

به گزارش #اقتصادبرتر پدیده دستفروشی را با عناوین مختلفی همچون اقتصاد غیر رسمی، خاکستری و غیره مورد خطاب قرار می‌دهند. بدون شک این پدیده نمی تواند از نشانه‌های یک اقتصاد پویا، قوی و سالم باشد. چنین القاب و صفاتی هم که در چارچوب گفتمان رسمی به آن نسبت می‌دهند پر بی راه نیست. با این حال دستفروشی را باید در بستر و زمینه اجتماعی- اقتصادی آن مورد بحث و بررسی قرار داد و برایش نسخه پیچید.

طرح مدیریت و ساماندهی دستفروشان همواره، نه فقط در تهران بلکه دست کم در اکثر شهرهای مراکز استان‌ها یکی از موضوع‌های مورد دغدغه شهرداری‌ها بوده است. با این حال دستفروشی در تهران به دلیل موقعیت آن به عنوان پایتخت و سیل مهاجران از سراسر کشور به این شهر از اهمیت مضاعفی برخوردار است.

به همین خاطر به گزارش رسانه‌ها یک فوریت طرح ساماندهی مشاغل سیار و دست‌فروشان و… در شهر تهران به پیشنهاد «حجت نظری» روی میز بررسی اعضای شورای شهر قرار گرفت. این طرح که مربوط به ساماندهی دست‌فروشان، وانت‌های باری و ون‌های سیار است، نهایتاً با ۱۲ رأی موافق و ۷ رأی مخالف از سوی شورای شهر به تصویب رسید.

** دست فروشان در آینه آمار و ارقام

شاید یکی از دلایلی که به درستی نمی توان هیچ طرح و برنامه ای جامع در باره ساماندهی دست فروشان ارائه کرد و یا اگر هم تاکنون طرحی ارائه شده چندان موفق از آب درنیامده است، نبود یا کمبود آمار، ارقام و اطلاعات درست و موثق در باره دستفروشان است. سیار بودن بخش قابل توجهی از دستفروشان و اینکه در طی زمان همواره تعدادی به آنها اضافه شده و احتمالاً تعدادی نیز کم می‌شود مانع از رسیدن به آمار و ارقام درست است. به علاوه، غیر رسمی بودن این فعالیت و نبود سازوکاری مشخص برای مجوز از شهرداری نیز می‌تواند یکی از دلایل مهم کمبود اطلاعات در باره دستفروشان باشد. با این حال، در این مورد آمارهای متفاوتی اعلام شده است. برای نمونه «زهرا‌ نژاد بهرام»، عضو شورای شهر تهران به آمار ۶ هزار نفری اشاره می‌کند. این درحالی است که «ابوالقاسم چیذری»، مدیرعامل پیشین شرکت شهربان پیشتر از ساماندهی ۳۵ هزار دستفروش در نیمه دوم شهریور ماه امسال خبر داده بود. البته در کنار تعداد دستفروشان آمارهای دقیقی از ترکیب جنسی، سنی، تحصیلات، و همچنین از نظر خاستگاه شهری و یا روستایی بودن آنها در دست نیست.همچنین مشخص نیست که چند درصد این افراد در خیابان‌ها یا واگن‌های مترو دستفروشی می‌کنند.

اگرچه آمار دقیقی در دست نیست اما برای هر رهگذری که در خیابان‌های تهران قدم زده باشد، سر چهار راه‌ها پشت چراغ قرمز و یا از مترو و اتوبوس‌های بی آر تی برای رسیدن به مقصد خود استفاده کرده باشد، چیزی که بیش از همه چشم‌های او را به خود جلب خواهد کرد نه کالاها و اجناس متنوعی است که دست فروشان به وی پیشنهاد می‌دهند بلکه زیاد بودن تعداد خود آنهاست. جالب آنکه روز به روز هم در حال افزایش هستند.

** چرایی طرح ساماندهی دستفروشان

آنطور که از گفته‌های پیشنهاد دهنده طرح یعنی حجت نظری بر می‌آید رویکرد اصلی در ساماندهی دستفروشان ایجاد منبعی پایدار برای کسب درآمد شهرداری است. وی در این مورد به رسانه‌ها گفت: به اعتقاد ما منابعی که از این بخش تأمین می‌شود، باید به حساب خزانه شهرداری واریز شود. گاهی اوقات افرادی که در این بخش فعالیت می‌کنند از واریز مبالغ به خزانه شهرداری ممانعت می‌کنند و ما با این طرح می‌توانیم تخلفات گذشته را برطرف کنیم. می‌توانیم با فراهم کردن شرایط مناسب به سمت درآمد‌های پایدار برویم و با این موضوع با عدالت رفتار کنیم.

طبق نظر کارشناسان اگر این طرح صرفا با هدف ایجاد درآمد برای شهرداری ارائه شده و به اجرا درآید بدون شک به هدف خود خواهد رسید. یعنی با پیشرفت‌های چشمگیری که در نرم افزارها و ایجاد سامانه‌های الکترونیکی حاصل شده است، طراحی یک سامانه مخصوص دست فروشان نباید کار چندان سختی باشد. از فردای راه اندازی سامانه می‌توان اعلام کرد که هرکس می‌خواهد در تهران دستفروشی کند باید در سامانه مورد نظر ثبت نام و عوارض دستفروشی را به شهرداری بپردازد. سپس کدی برای آنها صادر کرده و پدیده دستفروشی رسمیت پیدا خواهد کرد، یعنی به بخشی از اقتصاد رسمی بدل خواهد شد و از برچسب خاکستری و غیر رسمی خلاص می‌شود. بدین ترتیب شهرداری نیز منبعی پایدار برای کسب درآمد پیدا خواهد کرد.

اما بدون شک کار به همین آسانی نخواهد بود. اولاً همه جاهای شهر برای دستفروشان از ارزش یکسانی برخوردار نیست. بنابر این طبیعی است که تقاضا برای مکان‌های پردرآمد بالا بوده و بدین ترتیب ممکن است رانت‌هایی جهت اعطای مجوز دستفروشی در مکان‌های پردرآمد شکل بگیرد. به همان میزان تقاضا برای دستفروشی در مکان‌های کم درآمد پایین خواهد بود و حتی ممکن است تقاضایی شکل نگیرد.

همچنین شهرداری ناچار است دستفروشی را در جاهای شلوغ و پر رفت و آمد همچنان ممنوع اعلام کند. شلوغی و پر رفت و آمدی با ذات دستفروشی گره خورده است. بنابر این مشکل دستفروشی غیر مجاز سرجای خودش باقی خواهد ماند و شهرداری ناچار است بخشی از نیرو و انرژی خود را همانند سابق به برخورد با دستفروشان در مکان‌های ممنوعه صرف کند.

** آب از سرچشمه گل آلود است

دستفروشی مساله ای است که خود ناشی از دیگر مسائل و مشکلات اجتماعی و اقتصادی است. بنابر این، اینکه تا چه حد می‌توان این طرح را ساماندهی کرد جای سؤال دارد. کارشناسان معتقدند که آب از سرچشمه گل آلود است و اگر اراده ای برای حل مساله دستفروشی وجود دارد باید در سرچشمه‌ها خرج شود که آن هم از عهده و وظیفه شهرداری خارج است.

دستفروشی قبل از هرچیز ناشی از شرایط بد اقتصادی است و می‌توان آن را از پیامدها و عوارض یک اقتصاد بیمار به حساب آورد. بنابر این تا زمانی که بیماری درمان نشود و اقتصاد کشور به حالت عادی باز نگردد، یعنی رشد اقتصادی قابل توجه، به حرکت درآمدن چرخ کارخانه‌ها و کارگاه‌های تولیدی، کاهش نرخ بیکاری و مواردی از این دست اتفاق نیفتد حل مساله دستفروشی امکان پذیر نیست.

علاوه بر شرایط اقتصادی، برخی آسیب‌های اجتماعی همچون معلولیت،اعتیاد مردان و بالا بودن آمار زنان سرپرست خانوار نیز در گسترش پدیده قابل توجه است. برای مثال طبق گزارش‌های میدانی منتشر شده در رسانه‌ها تعداد قابل توجهی از دستفروشان را زنان شکل می‌دهند. زنانی که یا به دلیل فوت همسر بار مالی خانواده را به دوش می‌کشند و یا به خاطر معلولیت و در بسیاری موارد به دلیل اعتیاد همسرانشان ناچار به دستفروشی هستند.

همچنین مهاجرت و پدیده حاشیه نشینی از مهم‏ترین سرچشمه‌های جاری شدن سیل دستفروشان در خیابان‌های شهر است. مهاجرت خود حاصل چندین دهه اجرای برنامه‌های مختلف توسعه نامتوازن در کشور بوده که جز نابرابری‌های منطقه ای و تبعیض‌های روستا-شهری نتیجه قابل توجهی نداشته است. این امر در کنار تغییرات اقلیمی و بحران‌های زیست محیطی مردم را به سوی شهر‌های بزرگ و بویژه تهران رانده است. اجرای برنامه‌های درست اقتصادی در جهت حل مشکلات توسعه و ایجاد توسعه متوازن و درونزا و برقراری تعادل منطقه ای تنها راه جلوگیری از مهاجرت‌های بیشتر و حتی تحقق مهاجرت معکوس است. این کار هرچند مشکل به نظر می‌رسد اما در صورت فراهم شدن زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی آن امری شدنی است. تهران شهری است گران و در عین حال آلوده و شلوغ. اگر اقتصاد روستاها و شهرهای کوچک را زنده کنیم می‌توان امیدوار به بازگشت شد.

بنابراین به باور کارشناسان باید نگاه مسئولین شهرداری و سایر نهادهای کشور بویژه مجلس و دولت به طرح‌ها و برنامه‌هایی همچون طرح جدید ساماندهی دست فروشان موقتی باشد. این طرح‌ها را نباید به عنوان راه حل‌هایی دائمی در نظر گرفت. پس همزمان با ارائه چنین طرح‌هایی باید به فکر ارائه راه حل‌هایی برای حل ریشه ای پدیده دستفروشی باشیم.

** دستفروشی را همیشه سیاه نبینیم

به اعتقاد جامعه شناسان دستفروشی و یا هر پدیده اجتماعی دیگری، همزمان هم کارکرد دارد و هم کژکارکرد؛ هم می‌تواند فایده‌هایی برای جامعه داشته باشد و هم ضرر و زیان هایی. دستفروشی، در کنار همه مسائل و مشکلاتی که برای جامعه در بر دارد، علاوه بر کمک به اقتصاد خانواده‌های کم درآمد و بی بضاعت، نوعی سرزندگی و حتی سرگرمی را به جامعه شهر عطا کرده است.

به دلیل همین مساله است که در کشورهای توسعه یافته نیز به منظور نیل به اهداف یاد شده، سیاست‌هایی را به منظور ساماندهی مشاغل سیار و دست‌فروشان به اجرا گذاشته اند.

به طور مثال در شهر‌های لندن و توکیو در روزهای یکشنبه (همانند جمعه بازارهای کشورمان) می‌توان شاهد حضور گسترده فروشندگان سیار و دست فروشان در شماری از محل‌های عمومی که از سوی شهرداری‌های مناطق، تعیین شده اند، بود.

بدین ترتیب سوای مترو و خطوط بی آر تی که دستفروشی به راستی برای مردم ایجاد مزاحمت می‌کند، حضور دستفروشان در بسیاری از کوچه‌ها و خیابان‌های شهر جنب و جوش خاصی ایجاد کرده و انگار در جسم و کالبد بیجان در و دیوار شهر پیوسته تازگی و سرزندگی می‌دمد. همه آنچه دست فروشان می‌فروشند کالاهای بی کیفیت چینی نیست. بویژه در مورد انواع میوه جات، سبزیجات، خشکبار و حتی پوشاک بیشتر کالاها وطنی است. قدم زدن در میان دستفروشان این کالاها و تماشای رنگارنگی آنها در برخی خیابان‌های شهر به شهروندان طراوت و نشاط خاصی هدیه می‌دهد. البته این امر مشروط به آن است که دستفروشی به صورت خودجوش در نقاط محدودی از شهر به وجود بیاید و نه اینکه همه کوچه‌ها و خیابان‌های شهر را دستفروشان قرق کنند.

پاسخ دادن