بازی با مهره‌های نفت وگاز

اقتصادبرتر

ابعاد تازه‌ای از تلاش آمریکا برای ایجاد محدودیت برای صادرات نفت ایران و تلاش کشورمان برای نقش آفرینی موثر در بازی شطرنج انرژی جهان با دو مهره نفت وگاز، در حال آشکار شدن است.

تهران – اقتصاد برتر – ۱ خرداد ۹۸

به گزارش #اقتصادبرتر، آمریکا با تکیه بر تولید نفت‌ غیر‌متعارف خود در تلاش است تا به صادرکننده نفت تبدیل شود بنابراین لازم است تا برای نفت خود بازارهای جدیدی تعریف کند اما از آنجا که تقاضای انرژی جهان رشد چندانی ندارد، با تحریم تولیدکنندگان نفت به دنبال بازارسازی برای نفت خود است.

نگاهی به تاریخ تحریم‌ها نشان می‌دهد ابزار تحریم اگرچه با بهانه‌های سیاسی مورد استفاده قرار می‌گیرد اما در تمامی موارد انگیزه‌های اقتصادی موتور محرکه آن بوده و بالا و پایین کردن قیمت نفت، دست‌یابی به بازارهای جدید و یا کنترل عرضه و تقاضا مهمترین این انگیزه‌ها به شمار می‌آید.

در آخرین تحریم نفتی جهان که آمریکا علیه صنعت نفت ایران اعمال کرده نیز رنگ و بوی اقتصاد به مشام می‌رسد.آمریکا ایران را به دلیل نقض برجام و به گفته خودش با هدف جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای تحریم کرده است اما به اصله یکی دو ماه از آغاز تحریم‌ها دم خروس اقتصادی آن نمایان شده است.

*سهم خواهی از بازار آسیا

با تحریم همه جانبه صادرات نفت ایران گمانه‌زنی‌های اولیه نشان می‌داد که رقبای سنتی ایران از عربستان و عراق گرفته تا روسیه به سمت مشتریان ایران می‌روند تا سهم بیشتری از بازار را از آن خود کنند. حتی آمریکا پیش از اعمال تحریم‌ها از عربستان و امارات خواسته بود تا جای خالی نفت ایران در بازار را پر کنند تا مانع از افزایش قیمت نفت شوند.

با این حال عربستان در نشست اوپک و غیر اوپک بر تداوم توافق کاهش تولید تاکید کرده و روسیه نیز تولید نفت خود را کاهش داده تا آنجا که ماه گذشته میلادی نخستین ماهی بود که روسیه توافق تولید را به طور کامل اجرا کرده است.

اما تحرکات نفتی در آن سوی اقیانوس آرام در این مدت چندان هم آرام نبوده و آمریکا با افزایش تولید نفت شیل در تلاش است تا جای پای خود را به عنوان شریک انرژی در شرق آسیا محکم کند.

این در شرایطی است که تا پیش از این آمدن نفت شیل آمریکا به بازار آسیا و افزایش تولید آن توهم و بلوف تبلیغاتی به شمار می‌آمد اما انقلاب تکنولوژی به کمک شیل رفت تا شاهد سهم‌گیری آمریکا از بازار آسیا باشیم.

نفت خام آمریکا در حال پر کردن فضای خالی عرضه آسیا است پالایشگاه‌های آسیایی اگرچه به صورت تک‌محموله‌ای، مزه کردن نفت آمریکا را آغاز کرده‌اند.

*آمریکا خطری برای تولید کنندگان خاورمیانه نیست

با این حال رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق بازرگانی تهران مععتقد است که آمریکا نمی تواند به عنوان یک تامین کننده مستمر نفت آسیا پا به میدان گذارد زیرا این کشور همچنان بزرگترین مصرف کننده نفت جهان است و واردات نفت این کشور نیز ادامه دارد.

«رضا پدیدار» گفت که صادرات به آسیا تک محموله ای بوده و تداوم آن امکان پذیر نیست زیرا روند رشد مصرف نفت خام آمریکا با روند رشد تولید فاصله دارد و این فاصله از طریق واردات تامین می‌شود.

وی بیشترین واردات نفت آمریکا را از کانادا عنوان کرد و گفت: البته آمریکا صادرات هم دارد اما همه صادرات مربوط به نفت خام نیست و بخشی از آن را میعانات گازی تشکیل می‌دهد.

این کارشناس حوزه انرژی تاکید کرد: بر اساس مطالعاتی که آژانس بین المللی انرژی انجام داده تا سال ۲۰۲۵ آمریکا با توجه به توسعه ای که روی نفت شیل انجام داده است، همچنان وارد کننده نفت باقی می‌ماند.

وی ادامه داد: آمریکا در تلاش است تا شیل را توسعه دهد اما این رشد نمی تواند تا آن حد باشد که هم واردات ۱٫۳ میلیون بشکه ای از ونزوئلا را تامین کرده و هم صادرات آمریکا را تضمین کند زیرا قیمت تمام شده تولید هر بشکه نفت شیل ۲٫۵ تا ۳ برابر هزینه‌های تولید نفت متعارف است بنابراین آمریکا خطری برای تولید کنندگان خاورمیانه نیست.

*تولد نفت، بشکه‌ای چند؟

بالا بودن هزینه‌های تولید نفت شیل هزینه تولید یک بشکه نفت در ایران تقریبا یک نهم انگلستان، یک‌چهارم ونزوئلا و یک‌سوم آمریکا بوده و تقریبا ۳۵ درصد از عربستان ارزانتر است. حتی با در نظر گرفتن سایر هزینه‌های جانبی شامل مالیات و سرمایه گذاری و هزینه‌های حمل، بهای تمام شده نفت ایران همچنان به شدت رقابتی و رتبه دوم دنیا را دارد بنابراین ایران می‌تواند همچنان برای فروش نفت خود تخفیف‌های زیادی را به مشتریان بدهد.

از سوی دیگر اگر آمریکا می‌خواهد تولید نفت شیل را در حد وسیع ادامه دهد، باید به دنبال قیمت‌های بالاتری باشد و این در شرایطی است که تاریخ نشان داده افزایش قیمت نفت عامل اصلی رکود در آمریکای مدرن است.

البته به نظر می‌رسد اقتصاد آمریکا بتواند قیمت بالای ۱۰۰ تا ۱۱۰ دلار را هم تحمل کند، اما قیمت‌های بالاتر از آن مشکل‌ساز خواهد شد.

*روی پنهان تحریم

با این حال معاون اسبق بین الملل شرکت ملی نفت ایران گفت که در مقابل ۶۰ تا ۷۰ میلیون بشکه نفت که در معاملات فیزیکی هر روز به فروش می‌رسد، ۱٫۸ میلیارد بشکه نفت در معاملات کاغذی انجام می‌شود که بیشتر آن در دست آمریکاست بنابراین توان کافی برای کنترل قیمت را دارد و همانگونه که در گذشته نیز قیمت را بالای ۱۲۰ نگه داشتند اکنون نیز می‌توانند سطح قیمت‌ها را تعیین کنند.

«محسن قمصری» البته تاکید کرده که برای بازی با قیمت نفت باید زمینه‌های اقتصادی و سیاسی لازم وجود داشته باشد. به گفته وی اکنون در بازار حدود یک تا سه میلیون بشکه نفت مازاد وجود دارد.

وی باز کردن جای خالی در بازار نفت برای نفت آمریکا را روی پنهان تحریم دانست و گفت: با توجه به اینکه تولید آمریکا مستمر است لازم دارد تا برای این تولید جای خالی باز کند و در این راه از تحریم‌ها استفاده می‌کند.

معاون اسبق بین الملل شرکت ملی نفت ایران با اشاره به اینکه نفت خام شیرین آمریکا را با نفت خام تولید شده در خاورمیانه شبیه نیست، ادامه داد: البته این مشکل با مخلوط سازی نفت خام آمریکا با نفت‌های سنگین حل می‌شود.

وی افزود: بحث هزینه‌های اقتصادی پالایشگران نیز وجود دارد اما با توجه به مبادلات سنگین اقتصادی خاوردور با آمریکا این رقم‌ها قابل چشم پوشی است و آنها الزام دارند تا نفت آمریکا را بخرند.

قمصری تاکید کرد: برای اقتصادی کردن خرین نفت آمریکا توسط پالایشگران آسیایی، آمریکا با به کارگیری سفته بازان در بورس‌ها قیمت نفت را پایین نگه می‌دارد.

*نقش گاز در بازی تحریم‌های نفتی

در حال حاضر ایران در بازار جهانی گاز ۱.۵ درصد نقش ایفا کرده که با توجه به ذخایر عظیم گازی و موقعیت راهبردی، پیش‌بینی می‌شود که بتواند در این بازار بزرگ سهم خود را به ۱۰ درصد برساند موضوعی که بسیاری از کارشناسان نسبت به آن اتفاق نظر دارند و معتقدند که در شریط تحریم‌های نفتی می‌توان نسبت به آینده گاز امیدوار بود.

صادرات روزانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز در برنامه ششم توسعه هدف‌گذاری شده که البته اولویت بازار صادراتی گاز ایران، کشورهای همسایه است. صادرات گاز ایران تاکنون به کشورهای ترکیه، عراق، ارمنستان، آذربایجان و نخجوان انجام شده که قرارداد با این کشورها گاهی در قالب قراردادهای درازمدت، گاهی در قالب قراردادهای کوتاه‌مدت سوآپ و بعضاً در قالب تهاتر برق و گاز امضا شده است.

پس از قطع صادرات گاز ایران به روسیه، ترکیه به عنوان بزرگ‌ترین مشتری گاز طبیعی ایران در نظر گرفته شد. قرارداد ۲۵ ساله صادرات گاز ایران و ترکیه، در سال ۱۳۷۴ امضا و از سال ۱۳۸۱ صادرات گاز ایران به این کشور آغاز شد. قرارداد صادرات گاز ایران به ارمنستان نیز با هدف تهاتر گاز و برق امضا شد که بر اساس آن، ارمنستان در ازای هر مترمکعب گاز، ۳ کیلووات ساعت برق به ایران تحویل می‌دهد.

عراق نیز گاز را برای دو مقصد بغداد و بصره دریافت می‌کند. آذربایجان و نخجوان نیز از دیگر مشتریان گاز ایران هستند. پنج کشور دنیا در حالی میزبان گاز ایران هستند که هدف ایران این است که سهم خود را از بازار جهانی گاز به ۱۰ درصد برساند، بنابراین انتظار می‌رود حجم صادرات و هم‌چنین تعداد مشتریان خود را افزایش دهد.

ترکیه و عراق جزو مشتریان گازی ایران هستند که صادرات گاز از ایران به این دو کشور ادامه دارد. در این راستا طبق دو قرارداد صادرات گاز به عراق با ظرفیت روزانه آن ۶۰ میلیون مترمکعب انجام می‌شود.

اعداد و ارقام حاکی از آن است که حجم قرارداد گاز با ارمنستان و جمهوری آذربایجان محدود است اما قرارداد گازی پاکستان هم‌چنان مسکوت مانده است. در واقع پاکستان قرارداد گاز با ایران را اجرا نکرده و تخلف کرده است، این موضوع به نخست‌وزیر این کشور هم بازتاب داده شده و طرف پاکستانی اعلام کرده است تحت فشار سیاسی آمریکا، عربستان و امارات هستیم.

قرارداد صادرات گاز به عمان از دیگر پرونده‌های گازی مسکوت است که توافق‌نامه آن جدی است و باید لوله‌گذاری در عمق ۱۰۰۰ متری دریا از سوی دو شرکت در دنیا انجام شود که شرکت‌ها به دلیل تحریم درباره آن اقدامی انجام نمی‌دهند.

آمارها حاکی است که میانگین تولید گاز در ایران در سال ۱۳۹۱، معادل ۶۲۰ میلیون مترمکعب بوده که در سال گذشته با ۳۰ درصد رشد به روزانه ۸۵۰ میلیون مترمکعب رسیده، بر این اساس بیشترین برداشت گاز از میدان مشترک پارس جنوبی در سال ۱۳۹۱، معادل ۲۸۰ میلیون مترمکعب بود که این رقم در سال ۱۳۹۷ به ۶۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است.

*آینده صنعت گاز چه می‌شود؟

در این باره بهروزی فر کارشناس حوزه انرژی در خصوص وضعیت آینده صنعت گاز گفت: جایگزینی گاز در شرایط تحریم نفتی در کوتاه مدت امکان پذیر نیست چراکه قبل از تحریم روزی ۲.۵ میلیون بشکه نفت صادرات داشتیم که این حجم صادرات گاز و ایجاد درآمد در کوتاه مدت و حتی میان مدت امکان پذیر نیست.

وی با بیان اینکه این حجم عظیم گاز باید به بازارهای بزرگ دنیا همچون هند، اروپا و چین برود که در کوتاه مدت امکان پذیر نیست، اظهار داشت: برنامه‌هایی برای افزایش حجم صادرات گاز به عراق و ترکیه وجود دارد که این مساله نیز می‌تواند بخشی از خسارت ناشی از تحریم‌ها را جبران کند البته این در شرایطی است که این کشورها تمایل به افزایش واردات داشته باشند.

به گفته وی برای بلند مدت نیز اگر تحریم وجود داشته باشد نمی‌توان گاز را جایگزین نفت کرد چرا که بازارهای نزدیک به ایران؛ اروپا، چین و هند است که اگر صادرات از طریق خط لوله و ال ان جی منتقل شود مشکلات خاص خود را دارد.

وی با تاکید به این مساله که اگر در کوتاه مدت بخواهیم گاز را جایگزین نفت کنیم و تحریم‌ها وجود داشته باشد تقریباً غیر ممکن است، تصریح کرد: در آسیای جنوب شرقی چین و هند بازارهای رو به گسترشی هستند که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۴۰ نیاز زیادی به واردات گاز دارند تا جایی که روسیه با صراحت اعلام می‌کند قصد دارد با خط لوله بخشی از صادرات چین را تأمین کند یعنی بازار بسیار بزرگی در شرق ایران وجود دارد که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: علی رغم اینکه در اروپا روند مصرف در حال کاهش است، اما چون تولید داخلی بیشتر کاهش پیدا خواهد کرد باز هم نیاز آنها به واردات گاز بیشتر خواهد شد که اگر بتوان مسائل ترانزیت را حل کرد می‌توان با خط لوله نیز صادرات گاز را انجام داد.

پاسخ دادن